Fon Zararlarında Portföy Yönetim Şirketi, Yöneticiler, Satıcı Banka ve Saklayıcının Sorumluluğu

Bir yatırım fonunun işleyişinde birden fazla kurum görev alır: fonu kuran ve yöneten portföy yönetim şirketi, fon varlıklarını saklayan ve işlemleri denetleyen portföy saklama kuruluşu, fonu yatırımcıya satan banka veya aracı kurum, değerleme ve bağımsız denetim kuruluşları ile gözetim ve denetimi yürüten Sermaye Piyasası Kurulu (SPK). Fon zararlarında sorumluluk, bu aktörlerin her birinin yükümlülüğü ayrı ayrı incelenerek belirlenir.

SPK'nın 17 Eylül 2026 tarihli kararlarıyla 131 fonun tasfiyeye alınması ve ardından 7596 sayılı Kanun'un yürürlüğe girmesiyle bu sorumluluk meselesi geniş bir yatırımcı kitlesi için güncel hâle gelmiştir. Bu yazıda, sorumlu olabilecek kişileri ve sorumluluğun dayanaklarını açıklıyoruz.

7596 sayılı Kanun'un özel sorumluluk rejimi

7596 sayılı Kanun, tasfiyedeki fonlar bakımından fon zararının sorumlulardan kamu eliyle tahsil edilmesine yönelik özel bir sistem kurmuştur. Bu sistem, yatırımcıların bireysel tazminat davalarından ayrı ve onlara ek olarak işler.

Hukuka aykırı çıkarılmış değer

Kanun'a göre fon malvarlığından mevzuata aykırı olarak veya mevzuata şeklen uygun olsa dahi fonun menfaatine uygun gerçek bir ekonomik amaç bulunmaksızın; karşılıksız veya muvazaalı işlemlerle kredi, borç, avans, teminat, devir, temlik, alım, satım, repo, ters repo ve benzeri işlemler yoluyla ilişkili taraflar, hâkim ortaklar, yöneticiler, bunların kontrol ettiği kişiler veya üçüncü kişiler lehine çıkarılan değerler, fon malvarlığından hukuka aykırı çıkarılmış değer sayılır ve fon zarara uğratılmış kabul edilir (m.5/1).

Bu tanımın önemi, şekli uygunluğun tek başına yeterli görülmemesidir. Bir işlem formel olarak mevzuata uygun görünse bile, fon yararına gerçek bir ekonomik amacı yoksa sorumluluk doğurabilir.

Kademeli sorumluluk

Kanun'un 5. maddesinin ikinci fıkrası sorumluluğu kademeli olarak düzenlemiştir:

1. Zarar veya kayıptan öncelikle fonun kurucusu ve/veya yöneticisi olan portföy yönetim şirketi sorumludur.
2. Tutarın portföy yönetim şirketinden tamamen veya kısmen tahsil edilememesi ya da edilemeyeceğinin açıkça belli olması hâlinde, sorumluluğu SPK tarafından belirlenen gerçek ve tüzel kişiler ile bunlarla birlikte hareket ettiği tespit edilenler şahsen sorumlu olur.
3. Bu kişilerin görevlerinden ayrılmış olmaları, görev yaptıkları veya yönetim ya da kontrolü ellerinde bulundurdukları dönemdeki işlem ve kararlardan doğan sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.

TMSF eliyle tahsil

SPK, her fon için zarar tutarını, sorumlu kişileri ve sorumlu oldukları tutarları belirleyerek Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na (TMSF) bildirir. TMSF, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil ve takip işlemlerini başlatır; bu kapsamda 5411 sayılı Bankacılık Kanunu'nun m.132, 134, 136, 138, 140 ve geçici m.27 hükümlerini uygulama yetkisine sahiptir. Bu takiplere ilişkin davalarda İstanbul idare mahkemeleri yetkilidir (m.5/3-4).

Tahsil edilen tutarlar geri kazanım hesabına aktarılarak fon pay sahiplerine ödenir. Dolayısıyla bu rejim, yatırımcının kendisinin dava açmasına gerek kalmadan, sorumluların malvarlığından kamu alacağı usulüyle tahsilat yapılmasını sağlar. Ancak yatırımcının karşılanmayan zararı için bireysel talep hakkı devam eder.

Portföy yönetim şirketinin sorumluluğu

Portföy yönetim şirketi, fonu fon iç tüzüğü, izahname ve sermaye piyasası mevzuatına uygun olarak, yalnızca katılma payı sahiplerinin menfaati doğrultusunda yönetmekle yükümlüdür (SPKn m.56/6). Uygulamada sorumluluk doğurabilecek başlıca durumlar şunlardır:

• Fon varlıklarının ilişkili taraflara ait, likit olmayan veya gerçek değerinin çok üzerinde fiyatlanmış araçlara yatırılması,
• İlişkili taraflarla emsallere aykırı fiyat ve koşullarla işlem yapılması,
• Fon portföyünün izahnamede belirtilen yatırım stratejisi ve sınırlamalara aykırı oluşturulması,
• Değerleme esaslarına aykırılık nedeniyle fon fiyatının gerçeği yansıtmaması,
• Likidite riskinin yönetilmemesi ve iade taleplerinin karşılanamayacağının öngörülebilir olmasına rağmen önlem alınmaması,
• Yatırımcıya yanıltıcı bilgi verilmesi veya önemli risklerin açıklanmaması.

Yatırımcı ile portföy yönetim şirketi arasındaki ilişkinin niteliğine göre talep, sözleşmeye aykırılık (vekâlete ilişkin hükümler kıyasen) veya haksız fiil hükümlerine dayandırılabilir. Seçilen dayanak, ispat yükünü ve zamanaşımı süresini doğrudan etkiler.

Yöneticilerin şahsi sorumluluğu

7596 sayılı Kanun'un m.5 hükmü dışında, portföy yönetim şirketinin yönetim kurulu üyeleri ve yöneticileri genel hükümlere göre de sorumlu tutulabilir. TTK m.553 uyarınca yönetim kurulu üyeleri ve yöneticiler, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde şirkete, pay sahiplerine ve şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumludur.

Fon yatırımcısı portföy yönetim şirketinin pay sahibi olmadığından, yöneticilere karşı doğrudan dava açılabilmesi için yatırımcının malvarlığında doğrudan bir zararın oluştuğunun ve bu zararın yöneticinin kusurlu davranışından kaynaklandığının ispatı gerekir. Bu talepler, haksız fiil hükümlerine ve suç teşkil eden fiillere de dayandırılabilir. Ceza yargılamasında ortaya çıkan tespitler, kusur ve illiyet bağının ispatında belirleyici olacaktır.

Fonu satan banka veya aracı kurumun sorumluluğu

Yatırımcıların büyük bölümü fonları banka şubeleri, mobil uygulamalar veya aracı kurumlar üzerinden satın almıştır. Fon satışına aracılık eden kuruluşun sorumluluğu özellikle şu noktalarda gündeme gelir:

• Yatırımcının risk profilini ölçen uygunluk değerlendirmesinin yapılıp yapılmadığı ve sonucuna uygun ürün sunulup sunulmadığı,
• Serbest fonların sermaye piyasası mevzuatı gereği yalnızca nitelikli yatırımcılara satılabilmesine rağmen bu şartı taşımayan yatırımcılara satış yapılıp yapılmadığı,
• Fonun risk düzeyi, portföy yapısı ve likidite riski hakkında açık ve anlaşılır bilgi verilip verilmediği,
• Fonun mevduata benzer, "garantili" veya risksiz bir ürün gibi tanıtılıp tanıtılmadığı,
• Müşteri temsilcilerinin yönlendirmesiyle, yatırımcının birikimlerinin tek bir riskli fonda yoğunlaştırılıp yoğunlaştırılmadığı.

Bu taleplerde müşteri temsilcisiyle yapılan yazışmalar, kısa mesajlar, uygunluk testi formları ve nitelikli yatırımcı beyanları belirleyici delillerdir. Yatırımcının sıfatına ve işlemin niteliğine göre görevli mahkemenin tüketici mahkemesi mi yoksa asliye ticaret mahkemesi mi olacağı ayrıca değerlendirilmelidir; görev konusundaki hata, zaman ve masraf kaybına yol açabilir.

Portföy saklama kuruluşunun sorumluluğu

Fon varlıkları, portföy yönetim şirketinden ayrı ve bağımsız bir saklama kuruluşu nezdinde tutulur. SPKn m.56 uyarınca saklama hizmeti; katılma paylarının ihraç ve itfasının, birim pay değerinin değerleme esaslarına göre hesaplanmasının ve fonun varlık alım satımlarının, portföy yapısının ve işlemlerinin mevzuat ile fon iç tüzüğüne uygunluğunun sağlanmasını kapsar (m.56/1).

Saklama kuruluşu, bu yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle portföy yönetim şirketine ve katılma payı sahiplerine verdiği zararlardan sorumludur (m.56/2). Katılma payı sahiplerinin dava açma hakkı açıkça saklı tutulmuştur (m.56/3). Bu nedenle, mevzuata aykırı portföy yapısına veya ilişkili taraf işlemlerine karşı herhangi bir uyarı veya önlem alınmamışsa saklayıcının sorumluluğu da değerlendirilmelidir.

Kamuyu aydınlatma belgelerinden doğan sorumluluk

İzahname, özel durum açıklaması ve finansal raporlar gibi kamuyu aydınlatma belgelerini imzalayanlar, bu belgelerdeki yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgilerden kaynaklanan zararlardan müteselsilen sorumludur. Bu belgelere dayanak raporları hazırlayan bağımsız denetim, derecelendirme ve değerleme kuruluşları da sorumluluk kapsamındadır (SPKn m.32/1-2).

Bu sorumluluk bakımından zamanaşımı süresi oldukça kısadır: tazminat talebi, zararın meydana geldiği tarihten itibaren altı ay içinde zamanaşımına uğrar (SPKn m.32/6). Bu süre, kamuyu aydınlatma belgelerine dayanan talepler bakımından tasfiyenin sonucunun beklenmesini riskli hâle getirmektedir.

İdarenin sorumluluğu

Denetim ve gözetim görevinin zamanında ve gereği gibi yerine getirilmediği iddiasıyla SPK'nın hizmet kusuruna dayalı tam yargı davası da gündeme gelebilir. Zararın idari bir eylemden kaynaklandığı ileri sürülüyorsa, eylemin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde önce idareye başvurulması gerekir (İYUK m.13); zarar bir idari işlemden kaynaklanıyorsa dava açma süresi ve usulü ayrıca değerlendirilmelidir. İdarenin sorumluluğu, hizmet kusurunun ve illiyet bağının somut olarak ortaya konmasını gerektiren, ispatı güç bir yoldur.

Cezai sorumluluk

Fon zararlarına yol açan fiiller aynı zamanda suç oluşturabilir. Sermaye Piyasası Kanunu'nda bilgi suistimali (m.106), piyasa dolandırıcılığı (m.107) ve güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâli düzenlenmiştir. Özellikle kolektif yatırım kuruluşlarının, yönetim, denetim veya sermaye bakımından ilişkili oldukları kişilerle emsallere, piyasa teamüllerine ve basiret ilkelerine aykırı işlemler yaparak malvarlıklarını azaltması, güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâli olarak üç yıldan az olmamak üzere hapis cezasını gerektirir (m.110/1-c).

Bu suçlardan soruşturma yapılması SPK'nın yazılı başvurusuna bağlıdır; kamu davası açılması hâlinde SPK kendiliğinden katılan sıfatını kazanır (m.115). Bu fiilleri işlediği SPK tarafından tespit edilenlere tasfiye ve geri kazanım hesabından ödeme yapılmaz (7596 s. Kanun m.3/6).

Zamanaşımı süreleri

Sorumluluk dayanağına göre başlıca zamanaşımı süreleri şunlardır:

• Haksız fiil: zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde fiilden itibaren on yıl (TBK m.72). Fiil suç oluşturuyorsa ve ceza kanunları daha uzun bir dava zamanaşımı öngörüyorsa bu süre uygulanır.
• Yönetim kurulu üyeleri ve yöneticilerin sorumluluğu: öğrenmeden itibaren iki yıl, her hâlde fiilden itibaren beş yıl; fiil daha uzun ceza zamanaşımına tabi ise o süre (TTK m.560).
• Sözleşmeye aykırılık: kural olarak on yıl (TBK m.146); vekâlet sözleşmesinden doğan bazı alacaklarda beş yıl (TBK m.147).
• Kamuyu aydınlatma belgeleri: zararın meydana geldiği tarihten itibaren altı ay (SPKn m.32/6).
• İdari eylemden doğan zararlar için tam yargı: eylemin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvuru (İYUK m.13).

Sürelerin başlangıç anı, zararın ne zaman öğrenildiği ve kesinleştiği gibi tartışmalı sorulara bağlıdır. Bu nedenle kısa süreli dayanaklar bakımından tasfiyenin tamamlanmasını beklemeden hukuki durumun değerlendirilmesini öneriyoruz.

Dava açmadan önce dikkat edilmesi gerekenler

• Talep edilecek zarar, tasfiye ve geri kazanım ödemeleri düşüldükten sonra kalan zarardır; 7596 sayılı Kanun m.4/5 uyarınca diğer hukuki yollardan alınan ödemeler de nihai tasfiye ödemesinden mahsup edilir.
• Her sorumlunun dayanağı ve ispat yükü farklıdır; davalıların ve hukuki sebeplerin birlikte, tutarlı bir stratejiyle belirlenmesi gerekir.
• Davanın kaybedilmesi hâlinde yargılama giderleri ve karşı taraf vekâlet ücreti riski bulunduğundan, delil durumu dava öncesinde ayrıntılı olarak incelenmelidir.
• Çok sayıda yatırımcının benzer taleplerinde, delillerin ortak toplanması ve aynı strateji ile yürütülmesi verimlilik sağlar; ancak her yatırımcının zararı ve satış koşulları ayrıca ispatlanmalıdır.
• Ceza soruşturmasındaki bilirkişi raporları ve SPK denetim raporları, hukuk davalarında önemli delil kaynağıdır; bu belgelere erişim yolları takip edilmelidir.

Sonuç

Fon zararlarında sorumluluk tek bir kişiyle sınırlı değildir. 7596 sayılı Kanun, tasfiyedeki fonlar bakımından portföy yönetim şirketini birinci derecede, SPK'nın belirleyeceği gerçek ve tüzel kişileri ise ikinci derecede şahsen sorumlu tutmuş ve tahsilatı TMSF'ye bırakmıştır. Bunun yanında yatırımcılar; portföy yönetim şirketi ve yöneticilerine, fonu satan banka veya aracı kuruma, saklayıcıya ve kamuyu aydınlatma belgelerinden sorumlu olanlara karşı genel hükümlere göre tazminat talep edebilir. Hangi yolun izleneceği, yatırımcının fonu nasıl ve kimden aldığına, elindeki delillere ve sürelere göre belirlenmelidir.

Bu yazı 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükteki mevzuat esas alınarak genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olaya ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz.